Kako države regulišu 3D štampane implantate po meri pacijenta

• Svi regulatori koje smo proverili razlikuju tri stvari koje se često sve zovu „po meri”. Medicinsko sredstvo izrađeno po meri pravi se za jednog pacijenta, na pisani nalog, bez serijske proizvodnje. Medicinsko sredstvo prilagođeno anatomiji pacijenta, engleski patient-matched, pravi se prema anatomiji pacijenta unutar validiranog opsega dizajna. Prilagodljivo medicinsko sredstvo se podešava na mestu upotrebe. Većina 3D štampanih implantata koji se ponavljano prave iz CT snimka pravno spada u drugu grupu, a ne u izrađena po meri.
• Izrađeno po meri je uzak put. Sredstva prilagođena anatomiji pacijenta idu istim putem odobrenja kao obična medicinska sredstva.
• Nijedan put ne preskače biokompatibilnost. FDA i Health Canada pisano navode da se biokompatibilnost procenjuje na gotovom medicinskom sredstvu, posle štampe, čišćenja, naknadne obrade i sterilizacije.
• Proverili smo pravila za EU i EEP, Švajcarsku, Veliku Britaniju, Srbiju, Bosnu i Hercegovinu, SAD, Kanadu, Brazil, Kinu, Japan, Indiju, samo definiciju, i Australiju. Za ostale zemlje navodimo šta nismo mogli da potvrdimo, umesto da nagađamo.

Ovaj tekst dopunjuje članak Biokompatibilni materijali i stvarne primene u hirurgiji, koji objašnjava šta je biokompatibilnost i daje stvarne kliničke primere. Ovde je pitanje uže, u koju pravnu kategoriju spada štampani implantat, zemlju po zemlju.

Tri reči koje odlučuju o svemu

Međunarodni forum regulatora medicinskih sredstava, IMDRF, objavio je 2020. godine zajedničke definicije u dokumentu IMDRF/PMD WG/N58 FINAL:2020. Većina regulatora danas koristi istu logiku.

Zašto je ovo važno svakome ko ima štampač u bolnici ili laboratoriji? Onog trenutka kada istu vrstu implantata pravite ponovo i ponovo, sa validiranim postupkom, obično više niste u kategoriji izrađeno po meri, čak i kada je svaki deo jedinstven.

Šta je isto svuda, biokompatibilnost gotovog sredstva

Svaka jurisdikcija u nastavku očekuje biološku procenu zasnovanu na seriji standarda ISO 10993, a dva regulatora vrlo jasno kažu šta se procenjuje.

• FDA, SAD, smernica Technical Considerations for Additive Manufactured Medical Devices od 5. decembra 2017. preporučuje da se biokompatibilnost proceni na gotovom, završenom medicinskom sredstvu. Kao hemikalije na koje treba obratiti pažnju navodi aditive, katalizatore, veziva i sredstva za očvršćavanje i neočvrsle monomere.
• Health Canada, smernica Supporting Evidence for Implantable Medical Devices Manufactured by 3D Printing, na snazi od 30. aprila 2019. traži da se ispitivanje biokompatibilnosti radi na gotovom sredstvu, a dokaz sa ranije odobrenog sredstva koje nije štampano generalno ne smatra dovoljnim.

U praksi to znači da su tehnički list materijala, sertifikat rezina ili izjava USP Class VI mesto gde pitanja počinju, a ne gde se završavaju. Pranje, naknadno očvršćavanje, ponovna upotreba praha i sterilizacija menjaju ono što na kraju dolazi do pacijenta.

Osnovni standard je nedavno promenjen. ISO 10993-1:2025, šesto izdanje, objavljen je 18. novembra 2025. i zamenio je ISO 10993-1:2018. FDA ga je 25. maja 2026. delimično priznala. Izuzeti su izraz „consumer products or” u tački 6.5.11.3 i tačka 6.9 o proceni biološkog rizika, uz prelazni period za izdanje iz 2018.

Evropa

Evropska unija i EEP

Uredba (EU) 2017/745, poznata kao MDR, važi u svim državama članicama EU, uključujući Rumuniju, Hrvatsku i Sloveniju, kao i u zemljama EEP.

• Medicinsko sredstvo izrađeno po meri, član 2, stav 3, pravi se prema pisanom nalogu ovlašćenog lica koje na svoju odgovornost zadaje posebne karakteristike dizajna, isključivo za jednog određenog pacijenta. Serijski proizvedena sredstva koja se prilagođavaju i sredstva koja se serijski industrijski proizvode na osnovu pisanih naloga nisu izrađena po meri.
• Put, član 52, stav 8, i Aneks XIII. Nema CE znaka. Proizvođač za svako sredstvo sastavlja izjavu i čuva dokumentaciju dostupnu nadležnim organima najmanje 10 godina, a za implantabilna sredstva 15 godina.
• Implantabilna sredstva klase III izrađena po meri dodatno zahtevaju prijavljeno telo, ocenu sistema menadžmenta kvalitetom po Aneksu IX, poglavlje I, ili po Aneksu XI, deo A.
• Sredstva prilagođena anatomiji pacijenta idu redovnim putem do CE znaka.
• Bolnice koje same izrađuju medicinska sredstva mogu da koriste izuzetak za zdravstvene ustanove iz člana 5, stav 5, ako sredstvo ne prenose drugom pravnom licu, imaju odgovarajući sistem menadžmenta kvalitetom i obrazlože da nijedno ekvivalentno sredstvo na tržištu ne zadovoljava potrebe pacijenata.
• Smernice su MDCG 2021-3, pitanja i odgovori o sredstvima izrađenim po meri, i MDCG 2023-1, o izuzetku za zdravstvene ustanove.

Objavljen primer usklađenosti je Univerzitetska bolnica u Parmi. Registrovala se kod italijanskog Ministarstva zdravlja kao proizvođač sredstava izrađenih po meri i svoje 3D štampane modele krvnih sudova za planiranje svrstala u klasu I po MDR, Diagnostics, 2025.

Švajcarska

Švajcarska Uredba o medicinskim sredstvima, MedDO, prati logiku EU. Član 10 propisuje da sredstva izrađena po meri podležu Aneksu XIII EU MDR i da proizvođači implantabilnih sredstava klase III izrađenih po meri moraju da sprovedu i ocenu usaglašenosti po Aneksu IX, poglavlje I, ili Aneksu XI, deo A.

Velika Britanija

U Velikoj Britaniji važe UK Medical Devices Regulations 2002. Prema smernici MHRA ažuriranoj 20. jula 2026. važi sledeće.

• Sredstvo izrađeno po meri pravi se po pisanom receptu registrovanog lekara ili drugog ovlašćenog stručnjaka, isključivo za jednog pacijenta. Serijska sredstva koja stručnjak prilagođava nisu izrađena po meri.
• Sredstva izrađena po meri ne nose UKCA znak i ne zahtevaju odobreno telo.
• Za sredstva koja bi bila klase IIa, IIb ili III, ili aktivna implantabilna, proizvođač izdaje izjavu. Na etiketi mora da stoji „custom-made device”.
• Proizvođač ili odgovorno lice u UK mora da se registruje kod MHRA pre stavljanja sredstva na tržište i da vodi praćenje posle stavljanja na tržište.
• Za Severnu Irsku važe posebna pravila.

Srbija

Zakon o medicinskim sredstvima, Službeni glasnik RS broj 105/2017, stupio je na snagu 1. decembra 2017. i primenjuje se od 1. decembra 2018.

• Zakon poznaje medicinsko sredstvo izrađeno po meri, koje se pravi po nalogu odgovarajućeg zdravstvenog stručnjaka koji zadaje karakteristike dizajna za određenog pacijenta. Serijski proizvedena sredstva prilagođena potrebama stručnjaka nisu izrađena po meri.
• Ministarstvo zdravlja izdaje dozvolu za izradu medicinskog sredstva po meri za određenog pacijenta.
• Zakon je usklađen sa ranijim direktivama EU, 93/42/EEZ, 90/385/EEZ i 98/79/EZ, a ne sa MDR.
• Ne postoji propis posebno za 3D štampu. Primenjuju se opšti osnovni zahtevi i harmonizovani standardi ISO 10993.

Bosna i Hercegovina

• Državni Zakon o lijekovima i medicinskim sredstvima, Službeni glasnik BiH broj 58/08, i Pravilnik o medicinskim sredstvima, Službeni glasnik BiH broj 4/10, definišu sredstvo izrađeno po narudžbi, prema pisanim uputstvima odgovarajućeg stručnjaka za pojedinačnog pacijenta.
• Na etiketi mora da stoji „urađeno po narudžbi”.
• Nismo pronašli poseban propis za 3D štampana sredstva.
• Republika Srpska je 2022. donela sopstveni zakon o lijekovima i medicinskim sredstvima. Kancelarija visokog predstavnika i Delegacija EU saopštile su da je u suprotnosti sa državnim zakonom, pa proizvođači treba da provere aktuelno pravno stanje pre nego što se na njega oslone.

Severna Amerika

Sjedinjene Američke Države

• Izuzetak za sredstva izrađena po meri, odeljak 520(b) Federalnog zakona o hrani, lekovima i kozmetici, veoma je uzak. Sredstva prilagođena anatomiji pacijenta, čak i kada se reklamiraju kao personalizovana, ne ispunjavaju uslove.
• Sredstva prilagođena anatomiji pacijenta idu putem 510(k), De Novo ili PMA, a opseg varijacija se definiše kao opseg dizajna.
• Smernica za aditivnu proizvodnju, od 5. decembra 2017, obuhvata dizajn prilagođen pacijentu, snimanje, konverziju fajlova, kontrolu materijala, naknadnu obradu i ispitivanje gotovog sredstva.
• Smernica za biokompatibilnost, Use of International Standard ISO 10993-1, konačna verzija od 8. septembra 2023.
• ISO 10993-1:2025 je delimično priznat 25. maja 2026.
• Primer je iz aprila 2024, kada je jedan proizvođač objavio da je FDA odobrila putem 510(k) sistem za štampu kranijalnih implantata od PEEK materijala po meri pacijenta. Odobrenje obuhvata softver za planiranje, štampač i materijal za implantate kao jedan validirani postupak.

Kanada

• Sredstva izrađena po meri obrađuju se po Delu 2 kanadskog Pravilnika o medicinskim sredstvima, SOR/98-282, koji pokriva i poseban pristup, a ne kroz redovno licenciranje.
• Implantabilna sredstva klase III i IV izrađena 3D štampom licenciraju se po Delu 1 i prate smernicu Supporting Evidence for Implantable Medical Devices Manufactured by 3D Printing, na snazi od 30. aprila 2019. Ona traži ispitivanja na gotovom sredstvu posle sve naknadne obrade, čišćenja i sterilizacije, kao i validaciju koliko tačno sredstvo prilagođeno pacijentu prati snimke pacijenta.
• Smernica ne obuhvata sredstva izrađena po meri, anatomske modele i bioštampane proizvode sa živim ćelijama.

Južna i Centralna Amerika

Brazil

Rezolucija ANVISA RDC broj 305 od 24. septembra 2019. uređuje personalizovana medicinska sredstva i razlikuje sredstva izrađena po meri, sob medida, prilagođena pacijentu, paciente específico, i prilagodljiva.

• Sredstva izrađena po meri ne zahtevaju registraciju proizvoda, ali proizvođači ili uvoznici sredstava klase III i IV izrađenih po meri moraju da dobiju prethodnu saglasnost, anuência, a svako izrađeno sredstvo mora da se prijavi.
• Sredstva prilagođena pacijentu registruju se kao standardna.
• ANVISA navodi da je aditivna proizvodnja način izrade i da sama po sebi ne čini sredstvo personalizovanim.
• Opšte pravilo za registraciju je RDC 751/2022. RDC 305/2019 je menjana posle 2019, pa proverite prečišćeni tekst na sajtu ANVISA.

Meksiko i ostatak Latinske Amerike

Iz primarnog izvora nismo mogli da potvrdimo poseban propis o 3D štampanim sredstvima izrađenim po meri ili prilagođenim pacijentu za Meksiko, COFEPRIS, kao ni za Argentinu, Čile, Kolumbiju, Peru, Urugvaj, Ekvador, Venecuelu, Boliviju, Paragvaj, Gvatemalu, Honduras, Salvador, Nikaragvu, Kostariku, Panamu, Kubu, Dominikansku Republiku i karipske države. Klinički rad postoji. Registrovano je kliničko ispitivanje 3D štampanih kranijalnih implantata od PEEK materijala sa centrom u Gvadalahari u Meksiku, NCT06782711.

Azija

Kina

Nacionalna uprava za medicinske proizvode, NMPA, i Nacionalna zdravstvena komisija izdale su 26. juna 2019. Odredbe o nadzoru i upravljanju medicinskim sredstvima izrađenim po meri, u probnoj verziji. Primenjuju se od 1. januara 2020.

• Sredstvo izrađeno po meri pravi se za određenog pacijenta sa retkim, posebnim stanjem kada nijedan proizvod na tržištu ne zadovoljava potrebu. Prijavljuje se pojedinačno, za svaki slučaj, pokrajinskom regulatoru, zajednički od strane proizvođača i bolnice.
• Ovakva sredstva smeju da koriste samo bolnice najvišeg, trećeg nivoa sa odgovarajućim kliničkim kapacitetom.
• Proizvođač već mora da ima sertifikat o registraciji i dozvolu za proizvodnju iste vrste serijskog sredstva.
• Ugovorna proizvodnja je zabranjena, a sredstva izrađena po meri ne smeju da se reklamiraju u masovnim medijima.
• Evidencija o implantabilnim sredstvima izrađenim po meri čuva se trajno, a podnosi se i godišnji izveštaj.
• Sredstva prilagođena pacijentu, a kao primeri se navode zubne proteze, ortokeratološka sočiva i ortopedske vođice, izuzeta su i idu redovnom registracijom.
• Izuzeta su i sredstva koja sadrže lekove ili žive ćelije i tkiva.

Japan

Po japanskom Zakonu o kvalitetu, efikasnosti i bezbednosti lekova i medicinskih sredstava, PMD Act, implantati zahtevaju odobrenje za stavljanje u promet. Ministarstvo zdravlja, rada i socijalne zaštite objavilo je 25. septembra 2015. Obaveštenje 0925 broj 1, sa smernicom za procenu ortopedskih implantata izrađenih po meri aditivnom proizvodnjom iz snimaka pacijenta. Implantati nastaju izmenom odobrenog osnovnog dizajna tako da odgovaraju kosti pacijenta. Proizvođač mora da proceni kako prilagođavanje utiče na mehaničku i biološku bezbednost. Smernica nije pravni standard, a preporučuje se rana konsultacija sa agencijom PMDA.

Južna Koreja

Prema prezentaciji radne grupe IMDRF iz marta 2018, korejski propisi tada nisu imali definicije sredstava izrađenih po meri ili prilagođenih pacijentu, ali je Ministarstvo za bezbednost hrane i lekova, MFDS, imalo smernicu za ocenu i odobravanje sredstava prilagođenih pacijentu izrađenih 3D štampačima. Nismo mogli da potvrdimo da li su se pravne definicije od tada promenile.

Indija

Indijski Pravilnik o medicinskim sredstvima iz 2017, pravilo 3(r), definiše medicinsko sredstvo izrađeno po meri kao sredstvo napravljeno po pisanom receptu registrovanog lekara specijaliste iz odgovarajuće oblasti, na njegovu odgovornost, isključivo za jednog određenog pacijenta, bez serijske proizvodnje. Iz primarnog teksta nismo mogli da potvrdimo kako se takva sredstva licenciraju.

Ostale azijske zemlje

Iz primarnih izvora nismo mogli da potvrdimo posebna pravila za Tajvan, Singapur, Tajland, Maleziju, Indoneziju, Vijetnam, Filipine, Izrael, Saudijsku Arabiju i Ujedinjene Arapske Emirate.

Okeanija

Australija

Australijska Uprava za terapijska sredstva, TGA, uvela je 25. februara 2021. okvir za personalizovana medicinska sredstva, sa dopunama od 20. avgusta 2021.

• Definiše četiri vrste, izrađena po meri, prilagođena pacijentu, prilagodljiva i sredstva izrađena sistemom za proizvodnju medicinskih sredstava.
• Sredstva izrađena po meri ograničena su na retke slučajeve kada nijedno sredstvo prilagođeno pacijentu ili prilagodljivo sredstvo ne odgovara. Izuzeta su od upisa u Australijski registar terapijskih sredstava, ARTG, ali se moraju prijaviti TGA.
• Sredstva prilagođena pacijentu moraju biti upisana u ARTG. Prelazni period za sredstva koja su ranije isporučivana kao izrađena po meri završen je 1. novembra 2024.

Novi Zeland nije proveren.

Afrika

Iz primarnih izvora nismo mogli da potvrdimo posebna pravila za Južnoafričku Republiku, Egipat, Nigeriju, Keniju, Maroko i ostale afričke zemlje.

Pregledna tabela

Šta ovo znači u praksi

1. Prvo odredite kategoriju, pa tek onda materijal. Model za planiranje koji nikad ne ulazi u sterilno polje, hirurška vođica i trajni implantat su tri različite regulatorne i biološke situacije.
2. Ponavljani rad je retko izrađen po meri. Ako bolnica ili firma redovno štampa istu vrstu implantata definisanim postupkom, regulator će obično videti sredstvo prilagođeno pacijentu.
3. Postupak je proizvod. Odobrenje u SAD iz 2024. obuhvatilo je softver, štampač i materijal kao jedan sistem. Promena jednog elementa menja ono što je validirano.
4. Biokompatibilnost prati gotov deo. Bez obzira na put, dokazi moraju da opisuju sredstvo onakvo kakvo stiže do pacijenta.

Česta pitanja

Da li je svaki 3D štampani implantat medicinsko sredstvo izrađeno po meri? Nije. U EU, Velikoj Britaniji, Švajcarskoj, SAD, Kanadi, Kini, Brazilu i Australiji sredstva napravljena prema anatomiji pacijenta unutar validiranog opsega dizajna smatraju se prilagođenim pacijentu i idu standardnim putem. Izrađeno po meri je rezervisano za pisani nalog za jednog pacijenta.

Da li je za sredstvo izrađeno po meri potreban dokaz biokompatibilnosti? Jeste. Ono i dalje mora da ispuni opšte zahteve bezbednosti i performansi u EU i Švajcarskoj, odnosno osnovne zahteve u Velikoj Britaniji, Srbiji i Brazilu, a oni obuhvataju biološku bezbednost.

Može li bolnica u EU da štampa implantate za svoje pacijente? Po članu 5, stav 5 MDR može, ako sredstvo ostaje u ustanovi, ako bolnica ima odgovarajući sistem menadžmenta kvalitetom i obrazloži da nijedno ekvivalentno sredstvo na tržištu ne zadovoljava potrebu. Uslove objašnjava smernica MDCG 2023-1.

Koje izdanje ISO 10993-1 se primenjuje? ISO 10993-1:2025 zamenio je izdanje iz 2018. dana 18. novembra 2025. FDA ga je delimično priznala 25. maja 2026. i dozvoljava prelazni period. Proverite koje izdanje za vašu prijavu očekuje prijavljeno telo ili regulator.

Da li je regulativa u Srbiji ista kao u EU? Još nije. Srpski Zakon o medicinskim sredstvima iz 2017. prati ranije direktive EU, a ne MDR. Pojam medicinskog sredstva izrađenog po meri postoji, a dozvolu za izradu izdaje Ministarstvo zdravlja.

Izvori

Standardi i međunarodni dokumenti - ISO 10993-1:2025, katalog ISO: https://www.iso.org/standard/10993-1 - IMDRF/PMD WG/N58 FINAL:2020: https://www.imdrf.org/sites/default/files/docs/imdrf/final/technical/imdrf-tech-200318-pmd-rp-n58.pdf - IMDRF, prezentacija radne grupe za personalizovana sredstva, mart 2018: https://www.imdrf.org/sites/default/files/docs/imdrf/final/meetings/imdrf-meet-180321-china-presentation-working-group-update-pmd.pdf - NAMSA, The FDA's Recognition of ISO 10993-1:2025, 2026: https://namsa.com/resources/blog/fda-recognition-iso-10993-12025/

Evropa - Uredba (EU) 2017/745: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2017/745/oj - MDCG 2021-3: https://health.ec.europa.eu/document/download/385d7e20-d8b5-49d0-abd7-8daf269bf1b8_en - MDCG 2023-1: https://health.ec.europa.eu/system/files/2023-01/mdcg_2023-1_en.pdf - Univerzitetska bolnica Parma, Diagnostics 2025: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11719810/ - Švajcarska MedDO, član 10: https://lawbrary.ch/law/art/MEPV-v2023.09-en-art-10 - MHRA, Custom-made devices in Great Britain: https://www.gov.uk/government/publications/custom-made-medical-devices/custom-made-devices-in-great-britain - Zakon o medicinskim sredstvima, Srbija: https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-medicinskim-sredstvima.html - BDK Advokati, The New Medical Devices Act in Serbia, 2019: https://bdkadvokati.com/the-new-medical-devices-act-in-serbia - BiH, Zakon 58/08: https://fuzip.gov.ba/wp-content/uploads/2022/11/Zakon_o_lijekovima_i_medicinskim_sredstvima_sl_glasnik_bih_broj_58_2008.pdf - BiH, Pravilnik 4/10: https://sluzbenilist.ba/page/akt/G6iS6vOUz88= - OHR i EU o zakonu Republike Srpske: https://www.eeas.europa.eu/delegations/bosnia-and-herzegovina/ohr-i-eu-o-zakonu-o-lijekovima-i-medicinskim-sredstvima_bs

Severna Amerika - FDA, smernica za aditivnu proizvodnju, 2017: https://www.federalregister.gov/documents/2017/12/05/2017-26196/technical-considerations-for-additive-manufactured-medical-devices-guidance-for-industry-and-food - FDA, smernica za ISO 10993-1, 2023: https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2023-09-08/html/2023-19402.htm - MassDevice, 15. april 2024: https://www.massdevice.com/fda-clears-cranial-implant-3d-systems/ - Health Canada, smernica za 3D štampana implantabilna sredstva: https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/medical-devices/application-information/guidance-documents/3d-licensing-requirements/document.html

Južna i Centralna Amerika - ANVISA, RDC 305/2019: https://bvsms.saude.gov.br/bvs/saudelegis/anvisa/2019/rdc0305_24_09_2019.pdf - ClinicalTrials.gov NCT06782711: https://clinicaltrials.gov/study/NCT06782711

Azija i Okeanija - CMS, pregled kineskih odredbi o sredstvima izrađenim po meri: https://cms.law/en/chn/publication/highlights-on-recent-regulations-on-customized-medical-devices - MHLW, Obaveštenje 0925 broj 1: https://dmd.nihs.go.jp/jisedai/tsuuchi/3D%20Additive%20Manufacturing%20Technology-Based,%20Custom-made%20Orthopedic%20Implants%20Produced%20from%20Patients%E2%80%99%20Image%20Data.pdf - Indija, Medical Devices Rules 2017: https://cdsco.gov.in/opencms/resources/UploadCDSCOWeb/2022/m_device/mdr,%202017%20(1).pdf - TGA, okvir za personalizovana medicinska sredstva: https://www.tga.gov.au/how-we-regulate/manufacturing/manufacture-medical-device/manufacture-specific-types-medical-devices/personalised-medical-devices/regulatory-framework-personalised-medical-devices-frequently-asked-questions